Bilgisayarlar Ölçüm Birimlerini Nasıl Anlar?

Yapay zekâ uygulamalarının güvenilir sonuçlar üretebilmesi için yalnız güçlü algoritmalar yeterli değildir. Verilerin anlamının bilgisayarlar tarafından doğru yorumlanabilecek biçimde tanımlanması gerekir. Laboratuvar sonuçlarında bu gerekliliğin önemli bir bölümü, ölçüm birimlerinin standart biçimde kodlanmasıdır. Bu yazıda, ölçüm birimlerinin bilgisayarlar tarafından doğru anlaşılması için geliştirilen Ölçü Birimleri İçin Birleşik Kod (Unified Code for Units of Measure, UCUM) sistemine dikkat çekilmektedir.

Laboratuvar sonuçlarında kullanılan mg/dL, mmol/L, µmol/L veya yüzde gibi ölçüm birimleri sağlık çalışanları için açık ve anlaşılırdır. Ancak aynı birimin farklı bilgi sistemlerinde farklı biçimlerde yazılması, bilgisayarların bu birimleri aynı anlamda değerlendirmesini güçleştirebilir.

Örneğin miligram/desilitre birimi farklı sistemlerde “mg/dL”, “mg/dl”, “MG/DL” veya “mg / dL” biçimlerinde kaydedilebilir. İnsanlar bunların aynı birimi ifade ettiğini kolaylıkla anlayabilir. Standart kodlama veya uygun bir eşleştirme mekanizması bulunmadığında bilgi sistemleri bu yazımları farklı birimler olarak işleyebilir. Bu farklılık; laboratuvar bilgi sistemi, hastane bilgi yönetim sistemi, elektronik sağlık kaydı, cihaz ara yazılımı ve karar destek sistemi arasındaki veri alışverişinde hatalara yol açabilir.

UCUM ne sağlar?

Birleşik Ölçü Birimleri Kod Sistemi — Unified Code for Units of Measure, kısaca UCUM — ölçüm birimlerinin bilgisayarlar tarafından tek anlamlı ve işlenebilir biçimde tanınmasını sağlar.

UCUM yeni bir ölçüm birimi oluşturmaz. Kullanılmakta olan birimlerin bilgi sistemlerinde hangi kodlarla gösterileceğini belirler. Böylece aynı ölçüm biriminin farklı yazılış biçimlerinden kaynaklanan belirsizlik azalır.

Örneğin:

Görüntülenen birim	UCUM kodu
µmol/L	umol/L
mmHg	mm[Hg]
IU	[IU]
10⁹/L	10*9/L

Kullanıcıya gösterilen birim: µmol/L, Bilgisayarın işleyeceği UCUM kodu: umol/L. Benzer şekilde mmHg birimi mm[Hg], uluslararası birim [IU], 10⁹/L ise 10*9/L olarak kodlanır.

UCUM kodları büyük ve küçük harfe duyarlıdır; kod içindeki harfler, boşluklar ve işaretler serbestçe değiştirilemez.

Burada önemli bir ayrım var: Kullanıcıya gösterilen birim ile sistemler arasında iletilen birim kodu her zaman aynı görünmek zorunda değildir. Klinik rapor insanlar için kolay okunabilir olmalı; arka plandaki kod ise bilgisayarların güvenilir biçimde işleyebileceği standart yapıda bulunmalıdır.

LOINC ve UCUM birlikte kullanılmalıdır

UCUM yalnızca ölçüm birimini tanımlar. Hangi incelemenin yapıldığını, hangi örneğin kullanıldığını veya hangi ölçüm büyüklüğünün değerlendirildiğini göstermez.

Bu nedenle laboratuvar verilerinde iki standart birlikte düşünülmelidir:

• LOINC; değerlendirilen bileşeni, ölçüm özelliğini, örnek türünü, zaman boyutunu, sonuç ölçeğini ve gerektiğinde yöntemi tanımlar.
• UCUM, sonucun hangi ölçüm birimiyle ifade edildiğini gösterir.

Kısaca LOINC ölçümün ne olduğunu, UCUM ise sonucun hangi birimle ifade edildiğini gösterir. Örneğin mg/dL tek başına sonucun glukoza, kreatinine veya kolesterole ait olduğunu açıklamaz. Ölçümün kimliği LOINC koduyla, ölçüm birimi ise UCUM koduyla belirtilmelidir.

FHIR içinde UCUM’un yeri

Hızlı Sağlık Hizmeti Birlikte İşlerlik Kaynakları (Fast Healthcare Interoperability Resources, FHIR), sağlık verilerinin bilgi sistemleri arasında yapılandırılmış biçimde paylaşılmasını sağlar. Sayısal bir laboratuvar sonucunda yalnız sonuç değeri değil, kullanıcıya gösterilecek birim ve bilgisayarın işleyeceği UCUM kodu da ayrı alanlarda iletilir.

Böylece klinisyen alışılmış birim gösterimini görürken bilgi sistemleri standart kodu kullanır. Bu yapı, verilerin farklı sistemlerde karşılaştırılmasını, birleştirilmesini ve yeniden kullanılmasını kolaylaştırır.

Diyabet tanısı ve izlenmesinde değerli bir biyobelirteç olan HbA1c sonuçları bu gereksinimi açık biçimde gösterir. IFCC sisteminde sonuç mmol/mol, NGSP sisteminde yüzde olarak raporlanır. Ancak bu iki raporlama biçimi, yalnız birimlerin matematiksel olarak dönüştürülmesiyle birbirine çevrilemez. IFCC ve NGSP sonuçları arasında, HbA1c’ye özgü IFCC–NGSP ana denklemi kullanılmalıdır. Bu nedenle sonuçların hem uygun LOINC kodlarıyla hem de doğru UCUM birimleriyle tanımlanması gerekir.

Yapay zekâ için neden önemlidir?

Yapay zekâ sistemlerinin hatalı, eksik veya tutarsız birim bilgilerini her durumda güvenilir biçimde düzeltmesi beklenemez. Aynı birimin farklı yazımlarla kaydedilmesi, birim bilgisinin eksik olması veya ölçümle birimin yanlış eşleştirilmesi; analiz, karşılaştırma ve karar destek sonuçlarını olumsuz etkileyebilir.

Yapay zekâ uygulamalarında başarı yalnız güçlü algoritmalara bağlı değildir. Verinin anlamının, ölçüm biriminin ve klinik bağlamının standart biçimde tanımlanması gerekir. UCUM bu altyapının temel bileşenlerinden biridir.

Bilgi Merkezi’nde yayımlanan “UCUM Ölçü Birimlerinin Standart Kodlanması ve Kullanımı” başlıklı yazıda UCUM’un temel kuralları, laboratuvarlarda kullanılan örnek kodlar, FHIR içindeki kullanımı ve HbA1c sonuçlarına ilişkin uygulamalar ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.

 

Prof. Dr. Diler Aslan

ORCID ID: 0000-0003-4907-9445

16.09.2026